Schenectady, New York: Ne tür hafıza sorunları normal yaşlanma sürecinden kaynaklanır? Hangileri için endişelenmek gerekir?

Dr. Aaron Philip Nelson: Bedenimizin tüm sistemi normal yaşlanma süreciyle aşınır ve yıpranır. Beyin de bir istisna değildir. Araba anahtarlarını yanlış yere koymak, bir tanıdığın ismini ya da bir odadan diğerine giderken bir an ne yapmakta olduğunuzu unutmak genellikle dikkat boşluklarından kaynaklanır. Bunlar Alzheimer veya diğer bunama hastalıklarının erken belirtileri değildir. Hafıza sorunlarının daha endişe verici örnekleri şunlardır: Aile bireylerinden birinin ya da yakın bir arkadaşın ismini hatırlamakta zorlanmak; birkaç dakika veya saat önce yaptığınız bir konuşmayı unutmak; kendi eviniz veya mahalleniz gibi tanıdık çevrelerde kaybolmak ya da yön duygusunu kaybetmek; bir ev aletini nasıl kullandığınızı hatırlayamamak. Bunamanın en yaygın şekli Alzheimer tipik olarak (temel hastalık süreci yıllar öncesinden başladığı halde) 60'lı yaşların sonu, 70'li yaşların başında gözle görülür belirgin semptomlarla kendini gösterir. Hastalığın çok nadir biçimleri hayatın çok daha erken dönemlerinde ortaya çıkar; ancak bu vakalarda genetik işaretler ve aile geçmişinde bu türden net belirtiler mevcuttur. Bellek işlevinde anormal değişiklikler depresyon, uyku bozukluğu, beslenme yetersizliği ve hormonal değişiklikler gibi pek çok diğer durumdan da kaynaklanabilir.

Columbus, Ohio: Üniversite öğrencisiyim. Çok miktarda bilgiyi uzun vadede akılda tutmanın en iyi yolu nedir?
Dr. Nelson: Bunun en iyi ve tek yolu bilgiyi periyodik olarak tekrar etmektir. Materyali yeniden gözden geçirmek beyni bilgiyi dosyalamaya sevk ediyor. Bu da bilgiyi bir elektrik aktivite modeli olarak saklayan sinir ağını güçlendiriyor. Uzun vadeli hafıza için çeşitli zamanlarda yapılan tekrarlar bir seferde herşeyi sindirmeye çalışmaktan çok daha etkili. Yeni bilgiyi daha önce öğrenilen materyalle ilişkilendirmek de yardımcı olur. Bu size, benzer bilginin anımsatıcı gücünü (mnemonik) de kullanma olanağı sağlar.

Los Angeles: Neden rüyaları bu kadar kolay unuturuz?
Dr. Nelson: Rüya uyku boyunca parçalar halinde ortaya çıkar. Bir rüyayı hatırlamak sizin doğrudan rüyanın ortasında uyanıp uyanmadığınıza bağlıdır. Normal uyku bir dizi aşamaya bölünmüştür ve biz bu aşamalardan gece boyunca çeşitli zamanlarda rastgele geçeriz. Çoğu rüya beşinci aşama veya REM (Rapid Eye Movement - Hızlı Göz Hareketi) uykusu sırasında görünür. Eğer ikinci aşama uyku sırasında kaldırıldıysanız mesela, bir rüyayı hatırlama şansınız REM aşamasında ya da hemen sonra uyandırıldığınızda rüyanızı hatırlama şansınızdan çok çok daha azdır. Eğer rüyalarınızı hatırlamak istiyorsanız uyumak üzere uzandığınızda zihninizde rüyanızı hatırlama niyetinizi şekillendirin. Uyandığınızda bakacağınız ilk yere bir hatırlatma notu bırakarak kendinize ipucu verin. Yatağınızın yanında kalem ve kâğıt bulundurun ve uyanır uyanmaz başka hiçbir şey yapmadan önce not alın.

Haydenville, Massachusetts: Neden asla isimleri hatırlayamıyorum?
Dr. Nelson: Bu en sık duyduğum hafıza şikâyetidir. İsimleri hatırlamakta zorlanmak illaki bir hafıza bozukluğunun işareti değildir. Yeni karşılaştığınız birinin ismini hatırlamak, özel bir çaba sarf etmezseniz aslında oldukça zordur. Biriyle ilk defa karşılaştığınızda genellikle bir anda çok şey olur. İsim size o kişi hakkında nereli oldukları ya da ne iş yaptıkları gibi diğer pek çok bilginin tam ortasında söylenir. Bütün bunların üstüne pek çok isim niteliği belli olmayan bilgi kategorisine girer. Bill ismi Bob veya Tom veya Joe gibi isimlerden çok da farklı değildir; hepsi tek heceli Amerikalı erkek isimleri kategorisinin üyeleri. Bir ismi "hatırlamaktaki" başarısızlık genelde dikkat eksikliğinden kaynaklanır, bir hafıza başarısızlığından değil. Bir diğer deyişle herhangi bir şeyi daha sonradan hatırlayabilmek için onu duyduğunuz ilk anda sahiden öğrenmiş olmanız gerekir. Bu hayati "başlangıç aşaması" kodlaması gerçekleşmezse daha sonra geri çağırmaya çabaladığınızda ismi hafızanızda bulamazsınız.


(Nelson, Brigham Üniversitesi ve Kadın Hastanesi'nde nöropsikoloji bölüm başkanı. Unutmayın, net bir teşhis için profesyonel bir doktora danışmalısınız.)

sayı: 30