Stern Hu, Çin'e karşı sıkı bir pazarlık yürüttü. Rio Tinto'nun Çin ofisinden sorumlu Avustralya vatandaşı Hu'yla müzakereleri yürüten Çinli çelik yetkilileri, onun hakkında gene de iyi sözcükler kullanıyorlar. Dostlarının Hu'yu tanımlamak için kullandığı sözcüklerden biri ise "dürüstlük". Ancak Stern Hu 5 Temmuz'da, demir cevheri fiyatları konusunda sürüp giden pazarlıkların en hararetli zamanında tutuklandı. Ülke medyası Hu'nun Anglo-Amerikan maden devi adına yürüttüğü çalışmalarla ilgili olarak "casus", "devlet sırları" ve "rüşvet" gibi sözcüklerle ona karşı saldırıya geçti.

Çin'de anıldığı şekliyle "Rio Tinto casus vakası", bu ülkede demir parmaklıklar ardına atılan yabancı şirket yöneticilerine dair en bilinen örnek. Ancak tek örnek değil. Yüzlerce yabancı, şirketleri Pekin'in çıkarlarına ters düştüğünde kendini parmaklıklar ardında buldu. Uluslararası iş adamlarına verilen ders, oyunu kurallarına göre oynamaları değil; bunu yapmalarının bir anlamı olmayacağı.

Benzer bir deneyim yaşayan yaklaşık 50 Amerikan vatandaşı arasında Kaliforniyalı iş adamları ve tıbbi aletler tedarikçisi Jude Shao bulunuyor. 1998 yılında Shao, yolsuzluk yaptığı ve 393 bin dolar vergi kaçırdığı iddiasıyla 16 yıl hapse mahkum edildi. Bu iddiaları destekleyecek bir kanıt yoktu; duruşmaya bir hafta kalana dek Shao'nun avukatıyla görüşmesine bile izin verilmedi. Stanford İşletme Fakültesi'nden sınıf arkadaşları Shaou lehine yoğun bir lobi kampanyası başlatmış durumda. Tutuklanmasının nedeninin, bir vergi denetçisine rüşvet vermeyi reddetmesi olduğunu söylüyorlar.

Yaklaşık bir yıl önce Shao şartlı olarak tahliye edildi ve Şanghay'da yaşayan ailesinin yanına gitti. Öyle görünüyor ki bu, Shao'nun tutukluluk halinin yaklaşmakta olan Pekin Olimpiyatları'na gölge düşürmesinden korkan Çin yetkilileri sayesinde oldu. Shao bugün bile özgür değil. Şartı tahliyesinin gereği olarak, 2013 yılına kadar yabancılarla konuşmak için polisten izin alması gerekiyor ve Şanghay'dan ayrılamıyor.

Shao'nun özgürlüğünü güvence altına almak için çok çalışan kurumlardan biri, özellikle Çin'deki siyasi tutukların durumu üzerinde duran San Francisco merkezli Dui Hura Derneği. Derneğin kurucusu, eski bir eylemci olan John Kamm (şimdi bir CEO), Shao'nun deneyiminin "Çin'de iş yapmanın tehlikelerini ortaya koyduğunu" belirtiyor. "İnsanları siyasi nedenlerle mahkum eden keyfi sistem, onları işle ilgili nedenlerle de hapse atıyor" diyor.

Stern Hu vakasından çok daha önce, ekonomik suçlarla itham edilerek Çin'de alıkonan yabancılarla ilgili birçok vaka görülmüştü. Yabancı fabrika yöneticileri, Çinli rakipleri tarafından rehin tutuldu; bazıları işten çıkarıldıkları için öfkeli olan işçilerin ablukası altında kendilerini ofislere kilitlemek zorunda kaldılar. Avustralya hükümeti, Rio Tinto'dan bağımsız olarak, seyahate çıkmayı düşünen Çin kökenli ziyaretçileri kaçırılmalar ve rehin alınmalar konusunda uyardı. "Avusturyalıların ve diğer yabancıların, özellikle fabrika yöneticilerinin kendi iradeleri dışında işyerlerinde tutulduğu vakaların arttığı" söyleniyordu. Ancak Rio Tinto soruşturmasının eşi benzeri görülmüş değil. Polis her zamankinden çok daha geniş kapsamlı bir araştırma yürüttü. Demir ve çelik alanında kamu sektöründen birçok önemli yönetici gözaltına alındı. Düzinelerce görevli sorgulandı. Sektör şok halinde.

Çinli görevliler, Hu ve kendi kadrosundan üç görevlinin devlet sırlarını çalmakla, casusluk yapmakla ve Çin'in ekonomik çıkarlarına "büyük zarar" vermekle suçlandığını duyurdular. İddiaya göre, çok hassas olan demir cevheri fiyatlarına dair görüşmeler sırasında kendilerine avantaj sağlayacak gizli belgelere ulaşmak için karşı tarafta bulunan Çinlilere rüşvet teklif etmişlerdi. Devletin yaptığı yayınlardan birine göre, edinilen ekonomik bilgiler arasında Çin'in taban demir cevheri fiyatı, her çelik üreticisinin envanterleri, üretim maliyetleri, programları ve üretim detayları bulunuyordu.

Hu'nun şirketi zaten yerel medyada istenmeyen ilan edilmişti; sadece bir ay önce ise medyada, Çin'in kamu şirketi Chinalco ile19.5 milyar dolarlık bir anlaşmayı reddeden Rio Tinto'ya yönelik saldırılar başladı. Bu yüzden Çinli görevliler ve Avustralyalı tedarikçiler ithal demir cevheri fiyatlarıyla ilgili müzakerelerde gergin bir noktaya varınca, önlemlere başvuruldu. Çin, dünyanın en büyük demir cevheri tüketicilerinden biri; özellikle gelişmekte olan yapı ve otomotiv sektörleri için çelik üretiyor. Pekin, dünyanın en büyük üç üreticisi -Rio, BHP Biliton ve Brezilya merkezli Vale Don Rio Doce- ile sürekli görüşmeler yapıyor. Bu üç şirket Çin'in demir cevheri ithalatının yaklaşık dörtte üçünü karşılıyor.

Hu'nun durumu, Çin'de küçük de olsa bir iş yapmak için mücadele eden yabancı iş adamlarının korku ve endişe yaşamasına neden oluyor. 12 Temmuz'da Avustralya Dışişleri Bakanı Steve Smith, Çin yetkililerinin casusluk suçlamalarını destekleyecek hiçbir kanıt ortaya koyamadığını söyledi ve "uluslar arası işbirliğine yönelik tehditler" konusunda uyarılarda bulundu. Maliye Bakanı Chris Bowen da tüm yabancı iş çevrelerinin büyük bir endişeye kapılabileceğini belirtti.

Çin'de çalışan ve mahkum edilen her yabancı yöneticinin tertemiz işler yaptığını söylemeye çalışmıyoruz. Elbette kirli işlere bulaşanlar da olabilir. Sorun, hiçbir zaman gerçeği öğrenemeyecek olmamız; çünkü Pekin'in yargı sistemi Çin'de sürekli daha karmaşık hale gelen iş ve politika dünyasına yetişemiyor. Çin'in hukuki sisteminin yeterince şeffaf olmaması -mahkemelerde ve emniyet teşkilatında başını alıp giden yolsuzluklar ve hukuki süreçlerdeki istikrarsız işleyiş- Çin'de hukukun politikanın gerisinde kaldığı anlamına geliyor. Rio Tinto vakası, Çin'in muğlak devlet sırları yasasının siyasi muhalifler aleyhine olduğu gibi CEO'lara karşı da bir silah olarak kullanılabildiğini gösteriyor.

New York City Üniversitesi'nden Çin umanı John Frankenstein'ın söylediği gibi, Çin'in sistemi "her an ve her koşulda bir iş anlaşmasına yasal olarak müdahale edebilir." Başka bir deyişle, Çin'in çarpık mahkemelerinin sadece siyasi ajitatörler için endişe verici olduğuna dair yaygın kanı bir efsaneden ibaret. Çin'de iş yapan büyük sanayiciler, gözünüzü açın. Çok başarılı bir pazarlıkçı olabilirsiniz; ancak bunun yanı sıra rehine pazarlığı ve Çin'in suç şifrelerini çözme konusunda da uzman olmanız gerekebilir.

sayı: 39